- تعداد نمایش : 58
- تعداد دانلود : 38
- آدرس کوتاه شده مقاله: https://bahareadab.com/article_id/1989
- کد IranDOI مقاله: IranDOI :10.irandoi.2002/bahareadab.2025 .19 .8157
سال : 19
شماره : 3
شماره پی در پی : 121
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19،
شماره 3،
،
شماره پی در پی 121
نقد دیالکتیکی گفتمان خوف و رجا در رساله قشیریه
صفحه
(43
- 60)
مریم کاظمپور ، سهیلا موسوی سیرجانی (نویسنده مسئول)، ماندانا منگلی
تاریخ دریافت مقاله
: دی 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله
: فروردین 1405
چکیده
زمینه و هدف: گفتمان عرفانی اسلامی همواره در بستر تقابلهای معنایی و تجربه های درونیِ متقابل تعریف میشود که یکی از مهمترین نمودهای آن، نسبت دوسویه و دیالکتیکیِ خوف و رجا است. رساله قشیریه اثر ابوالقاسم قشیری، یکی از مهمترین متون عرفانی سده پنجم هجری، به تفصیل به تبیین این دو مقام پرداخته و آنها را در چارچوب تربیت سلوکی و تهذیب باطنیِ سالک بررسی کرده است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل دیالکتیکی این دو گفتمان در رساله قشیریه، میکوشد تا ضمن بازخوانی دقیق متن، به کشف سازوکارهای متقابل میان خوف و رجا و نقش آنها در ساختار سلوک عرفانی دست یابد. مسئله اصلی تحقیق، بررسی چگونگی تعامل دوسویه این دو مفهوم به عنوان نیروهایی متضاد و درعینحال مکمل در نظام معنایی عرفان اسلامی است.
روش پژوهش: روش پژوهش، تحلیلی-توصیفی با رویکرد گفتمانکاوی دیالکتیکی است که با تکیه بر منابع اصیل عرفانی، به تحلیل لایه های معنایی متن قشیریه پرداخته است.
یافتههای پژوهش: یافته ها نشان میدهد که خوف و رجا نه تنها دو مقام مجزا بلکه دو قطب دیالکتیکی در منظومه معنوی قشیریند که با ایجاد تعادل میان انقباض و انبساط روانی، مسیر تلطیف نفس و تقرب الیالله را هموار میسازند.
نتایج پژوهش: این پژوهش نشان میدهد که قشیری با تکیه بر آموزه های قرآنی و سنت نبوی، تقابل خوف و رجا را به گفتمانی تربیتی و پویا بدل کرده که قابلیت بازخوانی در ساحت روانشناسی عرفانی معاصر را نیز دارد.
کلمات کلیدی
رساله قشیریه
, خوف
, رجا
, نقد دیالکتیکی
, گفتمان عرفانی.
- اسماعیلی،زیبا، (1403). «واکاوی تأثیرپذیری تذکره الاولیا از رساله قشیریه برمبنای نظریه ترامتنیت ژنت» دوفصلنامه علمی ـ تخصصی عرفان پژوهی در ادبیات دانشگاه علامه طباطبائی، (3)، (6) صص. 44ـ11.
- اصغرنژاد، علی، (۱۳۹۵) . مطالعات عرفانی در اسلام، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- بانکی، فرزین، گوهریپور، مرتضی. (1387). دیالکتیک و معنا، نامه پژوهش، (13)، صص.
- ثواب، فاطمه، شعبانزاده، مریم. (1393). تبارشناسی توکّل عرفانی در رساله قشیریه بر مبنای نظریه گادامر. مطالعات عرفانی، (19)، صص. 108ـ85.
- چیتیک، ویلیام سی، (2000). عرفان: معرفی کوتاه. آکسفورد: وان ورلد.
- حکمت، سید علی اصغر، (1352). تاریخ تصوف، تهران: دانشگاه تهران.
- خویی، عباس. (1328). دیالکتیک. دانش، (5).
- رضوی، سید مهدی. (1394).«خوف و رجا در عرفان اسلامی» مطالعات عرفانی، س: (5)، ش: (2)، صص ۱۱–۳۲.
- رضوی، سید مهدی، (1394) . «خوف و رجا در عرفان اسلامی» مطالعات عرفانی، س: (5)، ش: (2)، صص.32ـ11.
- عسگری، محمد، (1390). تحلیل تطبیقی خوف و رجا در اندیشه غزالی و نجمالدین رازی. پژوهشنامه عرفان، (2)، (4)، صص ۵۰–۷۵.
- فرزانه فرد، سعید، عبادی، رسول، اصغری گوار، نرگس. (1404). تحلیل میدانهای فقر، خوف و رجا در صد میدان خواجه عبداالله انصاری و مقایسه آن با التعرف لمذهب أهل التصوف، رساله قشیریه و کشف المحجوب. نشریه ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب. (21)، (74)، صص. 114ـ95.
- فرکلاف، نورمن، (1382). تحلیل گفتمان: متن و زبان در تحقیقات اجتماعی. ترجمه محمدقلی خیاطزاده، تهران: نشر نی.
- فلاح برزکی، بتول، روحانی، رضا. (1397). تحلیل رویکردها و رهیافت های قشیری در کتاب رساله قشیریه، حکمت معاصر، (1)، صص135ـ111.
- قشیری،ابوالقاسم، (1374) . ترجمه رساله قشیریه. با تصحیح و استدراکات بدیع الزمان فروزانفر، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- قشیری،ابوالقاسم، (1388) . ترجمه رساله قشیریه. با تصحیح و مقدمه بدیع الزمان فروزانفر، چاپ دوم، تهران: انتشارات زوار.
- قشیری،ابوالقاسم، (1391) . ترجمه رساله قشیریه، مقدمه و تصحیح: مهدی محبتی؛، تهران: انتشارات هرمس.
- کوربن، هنری، (1373). تاریخ تصوف. ترجمه مهدی محقق، تهران: طرح نو.
- لطفی،علی، (1385) . تحلیل مفاهیم عرفانی در متون کلاسیک فارسی، تهران: نشر نی
- مکاریک، ریما، (1384) فرهنگ نظریه های ادبی معاصر ، ترجمه مهران مهاجر و محمد نبوی، تهران: نشر مرکز.
- ملکیان، سید محمود، (1383) . فلسفه اخلاق، تهران: نشر نی.
- موسوی، جواد، (1397) . رویکردهای نوین در نقد گفتمان، تهران: انتشارات سمت.
- نصر، سیدحسین، (1394). علم و تمدن در اسلام، ترجمه احمد آرام، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- هوشنگی، مجید، غلامحسینزاده، غلامحسین. (1391). تحلیل مفهوم «ترس» در رساله قشیریه بر اساس ملاحظات کرکگور. حکمت معاصر، (2)، صص. 162ـ145.